Mafua ya kawaida: Tiba sahihi na muda wa kupona.

Utangulizi

Kila mmoja wetu amewahi kupata mafua. Unaanza kusikia koo linauma au kuwasha, kisha pua zinaanza kutoka majimaji, unaanza kupiga chafya, na mwisho wa siku unajipata ukiwa umechoka mwili mzima na sauti imebadilika. Katika maisha ya kila siku, mafua ni moja ya magonjwa yanayowapata watu wengi zaidi duniani.

Kutokana na usumbufu huo, ni kawaida kwa mtu kutafuta suluhisho la haraka. Wengi wetu hukimbilia duka la dawa (famasi) na kuomba vidonge vya nguvu au sindano ili mafua yakatike mara moja. Lakini, je, unajua kuwa dawa nyingi tunazokimbilia hazina uwezo wa kutibu mafua ya kawaida? Na je, unajua kuwa mwili wako una uwezo wa kujitibu wenyewe ukiupa ushirikiano unaotakiwa?

Makala hii imeandikwa kwa lugha nyepesi sana, isiyo na maneno magumu ya hospitali, ili kila mtu—hata wale ambao hawakupata fursa ya kwenda shule—waweze kuelewa vizuri namna ya kukabiliana na mafua kwa usalama, usahihi, na bila gharama kubwa zisizo na lazima.

Sehemu ya 1: Mafua ya Kawaida ni Nini na Yanasababishwa na Nini?

Ili tuelewe tiba sahihi, ni lazima kwanza tuelewe adui yetu ni nani. Mafua ya kawaida si ugonjwa mkubwa wa kutisha, bali ni maambukizi yanayotokea kwenye njia ya hewa—yaani puani na kooni.

Mchawi si Baridi, ni Vidudu (Virusi)

Watu wengi wanaamini kuwa ukikaa kwenye baridi, ukanyeshewa na mvua, au ukila barafu na kunywa maji ya baridi, basi utapata mafua. Huu ni uongo ambao umezoleka. Baridi haisababishi mafua.

Mafua yanatofautiana na mzio (aleji). Mafua ya kawaida yanajengwa na vidudu vidogo sana vinavyoitwa Virusi (kitaalamu zaidi ya virusi 200 tofauti vinaweza kusababisha mafua, lakini maarufu zaidi anaitwa Rhinovirus).

Baridi inachofanya ni kuuweka tu mwili wako katika mazingira ambayo virusi hawa wanaweza kusafiri kwa urahisi kutoka kwa mtu mmoja kwenda mwingine, au inapunguza nguvu kidogo ya pua zako kuzuia wadudu. Lakini bila kuwepo kwa virusi, hata ukae kwenye jokofu (friji), huwezi kupata mafua ya kawaida.

Yanatambuje Kutoka kwa Mtu mmoja Kwenda Mwingine?

Virusi vya mafua ni wezi wa kuruka. Mtu mwenye mafua anapokohoa au kupiga chafya, anarusha hewani matone madogo sana yenye virusi hivyo. Ukivuta hewa hiyo, unavipokea. Pia, kama mtu huyo aliputa pua kwa mkono wake kisha akashika mpini wa mlango, kiti, au akakushika mkono kusalimiana, na wewe ukashika sehemu hiyo kisha ukajishika puani au machoni, unakuwa umejiambukiza mwenyewe.

Sehemu ya 2: Dalili za Mafua ya Kawaida Hatua kwa Hatua

Mafua hayaji yote kwa mara moja, huwa yanaingia taratibu kama wageni wabaya. Hapa kuna mpangilio wa jinsi yanavyojitokeza:

Siku ya 1 hadi ya 2: Unaanza kuhisi koo kukwangua, kuwasha, au kuuma kidogo unapomeza mate. Mwili unaanza kuleta uchovu kidogo.

Siku ya 3 hadi ya 5: Pua zinaanza kuziba au kutoa majimaji mepesi ya rangi ya maji. Unaanza kupiga chafya mfululizo. Sauti inabadilika na kuwa nzito. Macho yanaweza kuwa mekundu na kutoa machozi. Hapa ndipo mafua yanapokuwa yamekomaa.

Siku ya 6 hadi ya 7: Majimaji ya puani yanaanza kuwa mazito na kubadilika rangi (kuwa ya manjano au kijani). Hii si ishara ya ugonjwa mpya, bali ni ishara kwamba mwili wako unamalizia vita dhidi ya vile virusi. Kikohozi kikavu kinaweza kuanza hapa.

Sehemu ya 3: Tiba Sahihi ya Mafua ya Kawaida (Nini cha Kufanya?)

Hapa ndipo penye siri kubwa: Hakuna dawa ya hospitali inayoweza kuua virusi vya mafua ya kawaida. Dawa zote unazopewa au kununua zinasaidia tu kupunguza usumbufu (maumivu au pua kuziba) wakati mwili wako ukiendelea kupigana kuviua virusi hivyo vyenyewe.

Tiba sahihi na salama kabisa inahusisha mambo yafuatayo unayoweza kufanya nyumbani bila gharama kubwa:

1. Kunywa Kimiminika cha Moto kwa Wingi

Mwili wako unapokuwa na mafua, unajikausha maji haraka kwa sababu ya kutoa kamasi na kupumua kwa shida. Kunywa maji ya uvuguvugu, chai ya rangi yenye tangawizi, au supu ya moto ya mboga au nyama.

Faida yake: Vimiminika vya moto vinalainisha koo lililokauka na vinasaidia kuyeyusha kamasi nzito zilizoziba puani ili zitoke kwa urahisi.

2. Kupumzika kwa Wingi

Unapokuwa na mafua, mwili wako unatumia nguvu nyingi sana kupigana na virusi. Ukilazimisha kufanya kazi ngumu au kutembea juani, unauchelewesha mwili kushinda vita hiyo. Lala na upumzike vya kutosha ili nguvu zote zielekezwe kwenye mfumo wa ulinzi.

3. Kupiga Nyuzi/Kuvuta MVU (Kujifunika Shuka)

Hii ni tiba ya asili ya tangu zamani na ina matokeo makubwa sana. Chemsha maji ya moto kwenye sufuria, yaepue, kisha weka kichwa chako juu ya sufuria hiyo na ujifunike shuka au taulo kubwa ili mvuke usitoroke. Vuta ule mvuke wa moto kwa pua na utolee mdomoni kwa dakika 5 hadi 10.

Faida yake: Mvuke unakwenda kufungua mishipa ya pua iliyovimba na kuyeyusha kamasi zilizoganda mara moja. Utajisikia mwepesi sana baada ya kufanya hivi.

4. Kusafisha Koo kwa Maji ya Chumvi

Kama koo linauma au linawasha, chukua glasi moja ya maji ya uvuguvugu, weka kijiko kimoja kidogo cha chumvi ya jikoni, koroga vizuri. Lisha maji hayo kooni (bila kumeza), kisha sukutua kwa sekunde 30 na uteme. Fanya hivi mara tatu kwa siku.

Faida yake: Chumvi inavuta maji yaliyovimba kooni na kuua vijidudu vinavyosababisha koo kuwasha.

5. Kutumia Asali na Limao

Asali ni dawa ya asili iliyothibitishwa kusaidia kutuliza kikohozi na kulainisha koo kuliko hata baadhi ya siki za kikohozi za viwandani. Chukua kijiko kimoja cha asali mbichi, changanya na matone ya limao, kisha kunywa taratibu. (Kumbuka: Usimpe asali mtoto aliye chini ya umri wa mwaka mmoja).

Sehemu ya 4: Makosa Makubwa ya Kuepuka Unapokuwa na Mafua

Watu wengi hufanya makosa yanayogharimu mifuko yao na afya zao kwa ujumla kutokana na kutokujua. Epuka mambo haya:

Kosa la 1: Kununua Dawa za "Antibiotics" (Kama Amoxicillin, Erythromycin, Azithromycin)

Hili ndilo kosa kubwa zaidi linalofanyika mitaani kwetu. Antibiotics ni dawa maalum za kuua Bakteria, sio Virusi. Kwa sababu mafua yanaletwa na virusi, ukimeza antibiotics unakuwa unapoteza pesa zako bure na unaharibu mfumo wako wa tumbo. Pia, unaufanya mwili wako usizisikie dawa hizo siku ukija kuugua ugonjwa wa bakteria kweli (tatizo linaloitwa usugu wa dawa).

Kosa la 2: Kutumia Dawa za Pua za Kupuliza (Nasal Sprays) kwa Zaidi ya Siku 3

Kuna zile dawa za maji zinazowekwa puani ili kufungua pua mara moja (kama vile Otrivin). Dawa hizi ni nzuri lakini zisitumike kwa zaidi ya siku 3 mfululizo. Ukizitumia kwa muda mrefu, pua zako zikizoea zitaanza kuziba zenyewe hata kama mafua yameisha (tatizo la kurudi kwa dalili).

Fact Check: Je! Wajua?

Je! wajua kuwa kamasi za kijani au njano hazimaanishi kuwa unahitaji dawa za antibiotics au kwamba ugonjwa umekuwa mkubwa?

Watu wengi wakiona kamasi zimebadilika rangi kutoka nyeupe na kuwa za kijani au njano, wanajua ugonjwa umekuwa hatari na wanakimbilia kununua dawa kali. Ukweli ni kwamba, rangi hiyo inatokana na seli nyeupe za damu (askari wa mwili wako) zilizokufa baada ya kupigana na kuua virusi vya mafua. Ni ishara njema kuwa mwili wako unashinda vita na unajitengeneza upya, sio ishara ya kuhitaji antibiotics!

Sehemu ya 5: Muda wa Kupona Mafua ya Kawaida ni Siku Ngapi?

Moja ya maswali yanayoulizwa sana ni: "Nitapona lini?" Kuna usemi mmoja wa madaktari unaosema: "Ukifanya matibabu ya mafua utapona kwa siku 7, na usipofanya matibabu utapona ndani ya wiki moja." Usemi huu unamaanisha kuwa mafua yana muda wake maalum na hayana haraka.

Kikawaida, mwili unachukua kati ya siku 7 hadi 10 kukamilisha vita dhidi ya virusi vya mafua na kurejea katika hali ya kawaida.

Hapa kuna mgawanyiko wa jinsi unavyopona:

Ndani ya siku 3 za kwanza: Dalili zinakuwa kali na zenye kuudhi.

Kuanzia siku ya 4 hadi ya 7: Dalili zinaanza kupungua kidogo kidogo, pua zinafunguka, na uchovu unaisha.

Siku ya 10: Watu wengi (asilimia 90) wanakuwa wamepona kabisa na kubaki wasafi.

Kama una kikohozi, kinaweza kuendelea kubaki kwa wiki moja au mbili mbele hata baada ya pua kupona, kwa sababu koo linachukua muda mrefu zaidi kujenga ngozi yake mpya iliyoharibiwa na mafua.

Sehemu ya 6: Lini unapaswa Kwenda Hospitali Kuona Daktari?

Ingawa mafua ya kawaida yanaisha yenyewe, wakati mwingine vijidudu vingine (bakteria) vinaweza kutumia mwanya wa mwili kuwa mnyonge na kuleta maambukizi mapya. Unapaswa kwenda hospitali haraka ukitofautisha dalili hizi:

Homa kali isiyoshuka: Homa ya mafua ya kawaida huwa ni ya chini sana au haipo kabisa. Ukiona una homa kali sana inayozidi siku 3, nenda hospitali.

Kushindwa kupumua au maumivu ya kifua: Mafua yakishuka kwenye mapafu na kukuletea shida ya kupumua, hiyo si mafua ya kawaida tena, inaweza kuwa Nimonia.

Ugonjwa unaozidi siku 10 bila mabadiliko: Kama zimepita siku 10 na bado unajisikia vibaya vile vile au hali inazidi kuwa mbaya badala ya kurejea, unahitaji vipimo.

Maumivu makali ya masikio au mashavu: Hii inaweza kuonyesha kuwa maambukizi yameingia kwenye masikio au kwenye matundu ya kichwa (Sinusitis).

Hitimisho

Mafua ya kawaida si adui wa kutisha anayehitaji utumie pesa nyingi kununua dawa madukani. Ni mtihani mdogo tu wa mpito ambao mwili wako unao uwezo kamili wa kuushinda wenyewe.

Kitu kikubwa unachotakiwa kufanya ni kuupa mwili wako ushirikiano: kunywa maji na vinywaji vya moto, pumzika, vuta mvuke, na tuliza koo kwa asali au maji ya chumvi. Kumbuka kuepuka dawa za antibiotics kwa sababu hazitibu mafua na zinaweza kukuletea madhara mbeleni. Ndani ya siku 7 hadi 10, utakuwa mzima kabisa na mwenye nguvu mpya. Tunza afya yako, tunza fedha zako!