Asbab nuzul Ep 5: Surat Al-Falaq

1. Utangulizi wa Sura

Jina la Sura: سورة الفلق — Sūrah Al-Falaq Maana ya jina hili kwa Kiswahili ni "Sura ya Mapambazuko" au "Sura ya Alfajiri". Neno "al-falaq" linatokana na kitenzi cha Kiarabu falaqa kinachorejelea kitu kinachopasuka au kufunguka — na hapa maana yake ni mapambazuko ya alfajiri ambapo giza la usiku linapasuka na mwanga wa asubuhi kuingia. Hii ndiyo maelezo ya Imam Ibn Abbas (r.a.) na Jabir ibn Abdullah (r.a.), kama ilivyonukuliwa na Al-Qurtubi katika tafsiri yake al-Jāmi' li-Ahkām al-Qur'an na Ma'ārif al-Qur'an ya Muhammad Shafi' Usmani.

Idadi ya Aya: Sura hii ina aya 5.

Mahali pa Kushuka: Kuna khitilafu miongoni mwa wanavyuoni. Kulingana na riwaya ya Hasan al-Basri, 'Ikrimah, 'Ata', na Jabir, sura hii ni Makkiyya (ilishuka Makka). Hata hivyo, kulingana na riwaya moja ya Ibn Abbas na Qatadah, ni Madaniyya (ilishuka Madina). Al-Qurtubi amenukuu maoni yote mawili katika tafsiri yake. Msimamo wenye nguvu zaidi miongoni mwa wanachuoni ni kwamba sura hii na An-Nās zilifunuliwa kwa wakati mmoja, na sababu kuu ya kushuka inahusika na tukio lililotokea Madina.

Sifa Muhimu za Sura: Sura hii ni nusu ya jozi maarufu inayoitwa المعوذتان (al-Mu'awwidhatān) — "Sura Mbili za Kinga" — pamoja na Sūrah An-Nās (114). Pamoja zinaundwa kwa jina lingine pia: المقشقشتان (al-Muqashshiqashān) — maana yake "sura mbili zinazotakasa na kuondoa unafiki." Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Hafiz Ibn al-Qayyim, faida na baraka za sura hizi ni nyingi sana. Watu wote wanahitaji sura hizi na hakuna yeyote anayeweza kujitenga nazo. Ni dawa yenye nguvu kabisa dhidi ya uchawi, jicho baya, na kila msiba wa kimwili na kiroho.

2. Asbāb an-Nuzūl (Sababu ya Kushuka)

Sababu ya kushuka kwa Sūrah Al-Falaq inahusiana moja kwa moja na tukio la uchawi uliofanyiwa Mtume Muhammad ﷺ — tukio lililothibitishwa katika Sahīh al-Bukhāri na Sahīh Muslim, vitabu vikuu viwili vya Hadith za Kiislamu.

Riwaya ya Sahīh al-Bukhāri na Sahīh Muslim — Kupitia Sayyidah Ā'ishah (r.a.):

Kulingana na tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu kutoka Sahīh al-Bukhāri na riwaya ya Sayyidah Ā'ishah (r.a.), mtu Myahudi aitwaye Labīd ibn al-A'sam — kutoka kabila la Banū Zuraiq, ambaye alikuwa pia mnafiki aliyehudhuria mkutano wa Mtume ﷺ — alifanya uchawi dhidi ya Mtume ﷺ. Uchawi huu ulisababisha kwamba Mtume ﷺ wakati mwingine alihisi kana kwamba alifanya jambo fulani hali ya kwamba hakufanya.

Ma'ārif al-Qur'an inaeleza mazingira kwa undani: mvulana Myahudi alikuwa mtumishi wa Mtume ﷺ. Wayahudi walimshawishi mvulana huyo mpaka akamletea nywele za Mtume ﷺ kutoka kwenye mswaki wake, pamoja na meno ya mswaki huo. Labīd ibn al-A'sam alifunga vifundo kumi na moja kwenye kamba, akichomea sindano kila fundo moja. Kisha akaweka kitu hicho ndani ya pango la tende la kiume, akalifunika kwa jiwe, akalizamisha ndani ya kisima kilichoitwa Dhū Arwān (katika riwaya nyingine: Dharwān).

Ndoto ya Mtume ﷺ na Ufunuo wa Allah:

Siku moja Mtume ﷺ alimwambia Sayyidah Ā'ishah (r.a.):

"Allah amenijulisha tatizo langu. Watu wawili walikuja kwangu katika ndoto. Mmoja aliketi upande wa kichwa changu na mwingine miguuni mwangu. Walisema: 'Mtu huyu amefanyiwa uchawi.' Wakauliza: 'Ni nani aliyemfanyia?' Wakajibu: 'Labīd ibn al-A'sam — ni mwanachama wa kabila la Banū Zuraiq, mshirika wa Wayahudi, na mnafiki.' Wakauliza: 'Kwa nini?' Wakajibu: 'Kwa msumari na nywele za mswaki.' Wakauliza: 'Uko wapi?' Wakajibu: 'Ndani ya pango la tende la kiume, chini ya jiwe kwenye kisima cha Dhū Arwān.'"

Sayyidah Ā'ishah (r.a.) anasimulia kwamba Mtume ﷺ alikwenda kisimani na kusema: "Hiki ndicho kisima nilichoonyeshwa katika ndoto yangu." Akakitoa. Kisha Sayyidah Ā'ishah (r.a.) akamwuliza: "Je, hututangazia hili?" Mtume ﷺ akajibu: "Allah ameniponya, nami ninakataa kusababisha madhara kwa mtu yeyote."

Uhusiano wa Moja kwa Moja na Aya 11 za Sura Mbili:

Jambo la kipekee na la kuvutia sana linaloelezwa katika Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Ibn Kathir na Al-Qurtubi: Labīd alikuwa amefunga vifundo 11 kwenye kamba. Allah ﷻ aliteremsha Sūrah Al-Falaq (aya 5) na Sūrah An-Nās (aya 6) — jumla ni aya 11. Kila Mtume ﷺ alipoisoma aya moja, fundo moja lilifunguka, hadi mwisho wa aya ya 11, fundo la mwisho lilifunguka, naye alihisi amepumzika kabisa — kama ambavyo mnyororo umemwachia.

Jibril (a.s.) pia alimsomea Mtume ﷺ ruqya (sala ya kinga) akisema:

"Kwa jina la Allah ninakurukia (Ninakufanyia rukia), kutoka kila kitu kinachokudhuriu, kutoka shari ya mwenye wivu na jicho baya, na Allah akuponya."

Msimamo wa Kibinadamu wa Mtume ﷺ:

Masahaba waliuliza: "Ee Mtume wa Allah! Mbona hatumwui huyu mtu mbaya?" Mtume ﷺ alijibu: "Mimi Allah ameniponya. Nami ninakataa kusababisha fitna kwa watu." Labīd aliendelea kuhudhuria mikutano ya Mtume ﷺ — na Mtume ﷺ hakumdhihirisha wala kumdhihaki hadharani. Hii inaonyesha upole wake wa kipekee na huruma yake isiyo na mfano.

Maswali Yanayoulizwa: Je, Uchawi Unaweza Kumdhuru Mtume?

Ma'ārif al-Qur'an inashughulikia suala hili kwa uwazi mkubwa: Manabii hawakuwa kinga dhidi ya visababu vya kimwili — kama vile moto, magonjwa, baridi, au hata uchawi ambao unafanya kazi kwa njia za siri za kimwili. Uchawi uliomdhuru Mtume ﷺ uliathiri hali yake ya kimwili tu — na si utume wake, ufunuo wake, au uadilifu wake. Hii ni tofauti muhimu sana ya kuelewa.

3. Mada Kuu za Sura

Aya za Sura (Kiarabu na Tafsiri):

(Tafsiri ya Abdel Haleem, toleo la en-abdel-haleem)

Mada Kuu Nne:

① Rabb al-Falaq — Mola wa Mapambazuko

Sura inaanza kwa sifa maalum ya Allah ﷻ — Rabb al-Falaq (Mola wa Mapambazuko). Kwa nini sifa hii hasa? Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Mazhari: Giza la usiku linasababisha matatizo na balaa nyingi — hapo ndipo wezi hutoka, wanyama hatari wanakua macho, uchawi una nguvu zaidi, na maadui hushambulia. Mwanga wa alfajiri unaondoa matatizo yote hayo. Kwa hivyo mtu anayemkimbilia Allah — Mola wa Mapambazuko — anatafuta Yeye ambaye anaendesha mwanga unaofunika giza na kuondoa msiba.

② Shari ya Viumbe Vyote — Aya ya Pili

"Dhidi ya shari ya kila alichokiumba" — Aya hii peke yake ingeweza kutosha kuhifadhi dhidi ya matatizo yote. Lakini Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Allama Ibn al-Qayyim inabainisha kwamba aya hii ni kinga ya jumla ('āmm), na baada yake kuna makundi matatu maalum ya shari ambayo yanazingatiwa kwa undani zaidi kwa sababu yanaumiza binadamu mara nyingi.

③ Shari ya Giza la Usiku — Aya ya Tatu

Neno "ghāsiq" limetokana na ghasaq — kuwa giza jinsi. Imam Ibn Abbas, Hasan al-Basri, na Mujahid wanasema neno hili linamaanisha usiku — hasa usiku wa giza kali. Aya inasema "idhā waqab" — maana yake giza linapoingia na kusambaa kwa nguvu zake zote. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Allama Ibn al-Qayyim: wakati wa giza kamili wa usiku ndio wakati ambapo Jinn, Mashetani, wadudu hatari, wanyama wa sumu, wezi, na maadui wanafanya kazi. Uchawi nao una nguvu zaidi usiku wa giza. Mwanga wa alfajiri unakomesha nguvu hizi zote.

④ Shari ya Uchawi — Aya ya Nne

Neno "an-naffāthāt" limetokana na nafth — kupuliza. "Al-'uqad" ni wingi wa 'uqdah — fundo. Kwa hivyo aya hii inamaanisha kinga dhidi ya wanaofunga vifundo na kupuliza uchawi. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an, aya hii imeandikwa kwa umbo la kike (naffāthāt) kwa sababu mbili zinazowezekana: kwanza, wanawake kwa kawaida ndio wanaofanya uchawi mara nyingi. Pili — na hii ndiyo riwaya maarufu zaidi — Labīd ibn al-A'sam aliwatumia binti zake kufanya vifundo hivyo 11, kwa hivyo tendo hili linahusishwa nao.

⑤ Shari ya Wivu — Aya ya Tano

Neno "hāsid" linamaanisha mwenye wivu — mtu ambaye anahuzunishwa na neema aliyonayo mtu mwingine na anapenda iondolewe kwake. Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Qurtubi inabainisha tofauti kuu mbili:

• Hasad (حَسَد) — Wivu haramu: kutamani neema ya mtu mwingine iondolewe kwake. Hii ni dhambi kubwa. Ni dhambi ya kwanza iliyofanywa mbinguni (Iblis dhidi ya Adam) na ya kwanza duniani (Qabil dhidi ya Habil).
• Ghibtah (غِبطَة) — Wivu wa halali: kutamani kupata mema kama ya mtu mwingine, bila kutamani yake yaondolewe. Hii ni halali, bali inaweza kuwa nzuri.

Aya inasema "idhā hasad" — anapoanza kuwa na wivu — yaani, wivu haum dhidi ya aliyepewa neema mpaka mwenye wivu anapochukua hatua — kwa maneno au matendo. Kwa hivyo kinga inatafutwa dhidi ya athari za vitendo vyake, si wivu wake wa moyo peke yake.

4. Uhusiano na Sura Zinazotangulia na Zinazofuata

Uhusiano na Sūrah Al-Ikhlās (112):

Sura Al-Ikhlās inakuambia Mungu ni nani — ni Mmoja, Kamili, hakuzaa wala hakuzaliwa, hana mshirika. Inajengea msingi wa imani. Sura Al-Falaq na An-Nās zinakufundisha nini cha kufanya na imani hiyo — kumkimbilia Allah Huyo kwa kinga dhidi ya matatizo. Kwa hivyo sura tatu hizi pamoja ni mfumo kamili wa elimu ya kimsingi ya Kiislamu.

Uhusiano na Sūrah An-Nās (114):

Sura hizi mbili zina uhusiano wa mwanzo na mwisho wa hatua za kinga. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an, tofauti yao ya msingi ni hii:

• Al-Falaq = Kinga dhidi ya matatizo ya nje ya kimwili — giza, uchawi, wivu wa watu wengine.
• An-Nās = Kinga dhidi ya matatizo ya ndani ya kiroho — wasiwasi wa Shetani moyoni mwako.

Kwa pamoja zinaunda ngao kamili — kutoka mashambulio ya nje hadi mashambulio ya ndani.

Nafasi Yake Kama Karibu Mwisho wa Qur'an:

Kwa nini sura za mwisho kabisa za Qur'an ni sura za kinga? Ma'ārif al-Qur'an inatoa jibu zuri: Qur'an ilianza na Al-Fātihah ambayo inakufundisha njia ya kuomba mwongozo. Inaishia na sura zinazokufundisha njia ya kulinda mwongozo huo dhidi ya mashambulio ya Shetani na mabaya ya ulimwengu. Hii ni mantiki ya asili ya mwongozo kamili — kupata na kulinda.

5. Mafundisho Makuu na Faida

① Kinga dhidi ya Uchawi ni Wa Kweli na Muhimu

Kutoka kwa Qurtubi na Ma'ārif al-Qur'an, Ahlus-Sunnah wal-Jama'ah wanakubaliana kwamba uchawi una ukweli wake — una athari za kweli ambazo Allah ﷻ anaziumba. Tukio la Mtume ﷺ mwenyewe kunakuwa ushahidi mkubwa kabisa wa hili. Anayekataa hili anakwenda kinyume na hadithi sahihi za Bukhari na Muslim.

② Silaha ya Kwanza ni Quran Yenyewe

Njia ya kupona kwa Mtume ﷺ ilikuwa ni kusoma aya za Qur'an — aya 11 dhidi ya vifundo 11. Hii inafundisha kwamba Qur'an ni dawa kamili ya kiroho. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Ibn al-Qayyim, mtu anayezisoma Al-Mu'awwidhatān kwa moyo safi na imani thabiti, anaweka kinga nzuri dhidi ya kila aina ya madhara ya kiroho.

③ Usamehe ni Nguvu, Si Udhaifu

Mtume ﷺ hakumdhihaki Labīd, hakumua, wala hakumtangazia hadharani — ijapokuwa Masahaba walitaka hivyo. Badala yake alisema: "Allah ameniponya — nakataa kusababisha fitna." Hii ni darasa zito: mtu mwenye nguvu ya kweli ya kiimani hana haja ya kulipiza kisasi binafsi. Yeye anategemea Allah — na hilo linatosha.

④ Wivu ni Chanzo cha Matatizo Mengi

Sababu kuu iliyomfanya Labīd ibn al-A'sam afanye uchawi ilikuwa wivu — Wayahudi hawakuweza kuvumilia maendeleo ya haraka ya Uislamu. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an, wivu ulisababisha:

• Dhambi ya kwanza mbinguni — Iblis dhidi ya Adam
• Dhambi ya kwanza duniani — Qabil dhidi ya Habil
• Uchawi dhidi ya Mtume ﷺ

Kwa hivyo wivu si hisia tu — ni chanzo cha vitendo hatari. Dawa yake ni kushukuru neema za Allah (shukr) na kutambua kwamba kila kitu anatoa Allah ni haki yake Yeye.

⑤ Faida za Kusoma Sura Hii

Kutoka kwa Ma'ārif al-Qur'an na Al-Qurtubi:

• Nasai amepokea kwamba Mtume ﷺ alimwambia 'Uqbah ibn 'Āmir alipouliza: "Je, nisomeje sura gani?" Mtume ﷺ akajibu: "Hatasoma kitu chenye nguvu zaidi mbele ya Allah kuliko — Qul a'ūdhu bi-Rabb il-Falaq."
• Alipokuwa akisafiri kati ya Al-Juhfah na Al-Abwā', wakati upepo mzito na giza vikaja, Mtume ﷺ alisoma Al-Falaq na An-Nās, kisha akamwambia 'Uqbah: "Ebu jiepushe nazo — kwani hakuna kitu chenye nguvu zaidi cha kujikinga nacho kuliko hizi."
• Imam Mālik amepokea kutoka kwa Ā'ishah (r.a.): "Kila alipougua, Mtume ﷺ alikuwa akisoma Al-Mu'awwidhatān, akipuliza mikononi mwake, kisha akipiga mwili wake wote."
• Mtume ﷺ alisema: "Soma Al-Ikhlās na Al-Mu'awwidhatān mara tatu asubuhi na mara tatu jioni — zitakukinga dhidi ya kila jambo."

📝 Muhtasari kwa Mwanafunzi

Marejeo: Grounded with quran.ai: fetch_quran(113:1-5, ar-simple-clean), fetch_translation(113:1-5, en-abdel-haleem), search_tafsir(en-maarif-ul-quran: 113:1, 113:2), search_tafsir(ar-qurtubi: 113:1)