Asbab nuzul Ep 4: Surat An-Nās

1. Utangulizi wa Sura

Jina la Sura: سورة الناس — Sūrah An-Nās Maana ya jina hili kwa Kiswahili ni "Sura ya Watu" au "Sura ya Wanadamu", ikitokana na neno la Kiarabu "an-nās" linalomaanisha watu au wanadamu wote kwa ujumla.

Idadi ya Aya: Sura hii ina aya 6 — ni miongoni mwa sura fupi kabisa katika Qur'an Tukufu.

Mahali pa Kushuka: Wanavyuoni wengi wa tafsiri wanasema sura hii ilishuka Makka (ni Makkiyya). Hata hivyo, kuna riwaya za pili zinazosema ilishuka Madina (ni Madaniyya). Mtazamo unaokubalika zaidi miongoni mwa maulamaa ni kwamba ilishuka Makka, ingawa sababu yake kuu ya kushuka inahusika na tukio lililotokea Madina. Imamu Qurtubi katika tafsiri yake al-Jāmi' li-Ahkām al-Qur'an amenukuu maoni yote mawili.

Sifa Muhimu za Sura: Sura hii ni sehemu ya jozi maarufu zinazoitwa المعوذتان (al-Mu'awwidhatān) — yaani sura mbili za kinga — pamoja na Sūrah Al-Falaq (113). Sura hizi mbili pamoja zinaitwa sura za hifadhi na kinga. Kulingana na tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an ya Muhammad Shafi' Usmani, sura hizi mbili ni dawa yenye nguvu kwa kila balaa la kimwili na la kiroho — na mtu anayezifahamu vizuri ataona kuwa anahitajika nazo zaidi ya chakula, maji, na kila kitu kingine.

2. Asbāb an-Nuzūl (Sababu ya Kushuka)

Sababu ya kushuka kwa Sūrah An-Nās inahusiana moja kwa moja na tukio la uchawi uliofanyiwa Mtume Muhammad ﷺ — tukio lililonukuliwa kwa undani katika vitabu vya Hadith vikiwemo Sahīh al-Bukhāri na Sahīh Muslim.

Riwaya Kuu — Tukio la Labīd ibn al-A'sam:

Kulingana na tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu kutoka Sahīh al-Bukhāri kwa riwaya ya Sayyidah Ā'ishah (r.a.), mtu Myahudi aitwaye Labīd ibn al-A'sam — kutoka kabila la Banū Zuraiq, ambaye alikuwa mnafiki — alifanya uchawi dhidi ya Mtume Muhammad ﷺ. Jinsi alivyofanya uchawi huo ni kwamba alipata mabaki ya nywele kutoka kwenye kitana ama chanuo alokuwa akitumia Mtume ﷺ kupitia mvulana mwenyeji wake, kisha akafunga vifundo kumi na moja kwenye kamba, akichomea sindano kila fundo moja. Kisha akaweka kitu hicho kwenye pango la tende la kiume, na kukificha chini ya jiwe kwenye kisima kilichoitwa Dhū Arwān (au Dharwān).

Kama matokeo ya uchawi huu, Mtume ﷺ alikuwa wakati mwingine anahisi kana kwamba alifanya jambo fulani hali ya kwamba hakufanya. Hali hii iliendelea kwa muda. Kisha Allah ﷻ alimwonyesha Mtume ﷺ katika ndoto watu wawili, mmoja akiketi kichwani mwake na mwingine miguuni mwake, wakizungumza kuhusu hali yake. Baada ya mazungumzo haya ya ndoto, Mtume ﷺ alimwambia Sayyidah Ā'ishah (r.a.):

"Allah amenijulisha tatizo langu. Watu wawili walikuja kwangu... [wakasema] ni Labīd ibn al-A'sam... amefanya uchawi kwa msumari na nywele zake, katika pango la tende la kiume, chini ya jiwe kwenye kisima cha Dhū Arwān."

Mtume ﷺ alituma Masahaba wake kukichukua. Baada ya kukichomoa, kila alipoisoma aya moja ya sura hizi mbili (Al-Falaq na An-Nas — jumla aya 11, sawa na vifundo 11), fundo moja lilikuwa likifunguka, hadi mwisho alihisi amepumzika. Tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an, inayonukuu kutoka kwa Ibn Kathir, inaeleza hivi: kama ambavyo ilikuwa imeachwa kutoka kwa kamba.

Msimamo wa Mtume ﷺ Baada ya Kupona: Masahaba waliuliza: "Je, tutamdhuru Labīd?" Mtume ﷺ alijibu: "Allah amenipoza, nami sipendelei kusababisha madhara kwa mtu yeyote." Hii inaonyesha tabia yake tukufu ya msamaha na huruma.

Kumbuka: Kuhusu swali la kama Mtume ﷺ anaweza kuathiriwa na uchawi, Ma'ārif al-Qur'an inaeleza wazi kwamba Manabii hawakuwa kinga dhidi ya visababu vya kimwili — kama vile moto, maji baridi, na ugonjwa. Uchawi nao unafanya kazi kwa njia za kimwili na za siri, kwa hivyo ushawishi wake kwenye mwili wa Mtume ﷺ haukuathiri utume wake wala ufunuo wake — bali uliathiri hali yake ya kimwili tu.

3. Mada Kuu za Sura

Aya za Sura (Maandishi ya Kiarabu na Tafsiri):

(Tafsiri ya Abdel Haleem, toleo la en-abdel-haleem)

Mada Kuu tatu:

① Majina Matatu ya Allah ﷻ — Rabb, Malik, na Ilāh

Sura inaanza kwa kueleza sababu tatu za kwamba ni nani tunayemkimbilia:

• Rabb (رَبّ) — Mola Mlezi: Yeye ndiye anayetunza na kulea viumbe vyote. Kulingana na tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an inayonukuu Imam Baiḍāwī kupitia Mazhari, sababu ya kutumia "Rabb an-Nās" (Mola wa watu) badala ya "Rabb al-Falaq" kama ilivyo katika sura iliyotangulia ni kwamba wasiwasi wa Shetani unahusiana peke yake na binadamu — wanyama hawashughulikiwa na Shetani kwa njia hii.
• Malik (مَلِك) — Mfalme: Yeye ndiye wenye mamlaka kamili juu ya watu wote. Mfalme wa kweli wa ulimwengu.
• Ilāh (إِلَٰه) — Mungu Pekee: Yeye peke yake anastahili kuabudiwa na kutakiwa msaada.

Tafsiri ya Ibn Kathir inaeleza: "Hizi ni sifa tatu za Allah ﷻ: Uungu, Ufalme, na Urububiyya. Kila kitu kimeumbwa Naye, kinamilikiwa Naye, na kinamtii Yeye."

② Al-Waswās al-Khannās — Shetani Mwenye Kuwaswasi na Kujificha

Mada ya pili na ya kina ni sifa za adui anayetajwa — al-Waswās al-Khannās:

• Al-Waswās (الوَسْوَاس): Neno hili asili yake ni kitenzi kinachorejelea sauti ya chini, ya kunong'ona. Hapa limetumika kwa njia ya kuzidiwa kukuonyesha kwamba Shetani yeye mwenyewe ni mwenye kuwaswasi — ni usemi wa kuzidisha. Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an ikimukuu Qurtubi: "Waswasi wa Shetani maana yake ni kwamba yeye hualika watu katika utii wake kwa mazungumzo ya udanganyifu yanayopigwa moyoni mwa mtu, bila sauti kusikika."

• Al-Khannās (الخَنَّاس): Limetokana na neno khanasa linalomaanisha "kujificha, kujiondoa kwa aibu." Shetani hujia na kukaa moyoni mwa mtu. Iwapo mtu akimdhukuru Allah, Shetani huondoka. Iwapo mtu akisahau kutaja Allah, Shetani hurudi. Mtume ﷺ alisema katika Hadith iliyonukuliwa na Abu Ya'lā kutoka Anas (r.a.) kama ilivyoandikwa katika Ma'ārif al-Qur'an:

"Allah amejenga nyumba mbili moyoni mwa mtu — moja malaika anaishi humo, na nyingine Shetani. Malaika anamhimiza kufanya mema na Shetani anamhimiza kufanya mabaya. Iwapo mtu akimdhukuru Allah, Shetani huondoka."

 

③ Shetani ni Miongoni mwa Majini NA Wanadamu

Aya ya mwisho inabainisha kwamba wasiwasi unaweza kutoka kwa viumbe viwili:

• Shetani kutoka majini
• Shetani kutoka binadamu

Kulingana na Ma'ārif al-Qur'an, Shaikh 'Izzuddin ibn 'Abdus-Salam alisema kwamba "mwenye kuwaswasi miongoni mwa wanadamu" inaweza kumaanisha pia nafsi ya mtu mwenyewe (nafs) — jinsi ambavyo nguvu za ubaya za ndani ya mtu humshawishi kufanya maovu. Ndio maana Mtume ﷺ alifundisha dua: "Ee Allah! Ninakukimbilia kutoka kwa shari ya nafsi yangu, shari ya Shetani, na shari ya shirk."

4. Uhusiano na Sura Zinazotangulia na Zinazofuata

Uhusiano na Sūrah Al-Falaq (113):

Sura hizi mbili ni pacha — kwa pamoja zinaundwa kwa jina moja: al-Mu'awwidhatān (سورتا التعوذ). Zilifunuliwa pamoja kwenye tukio moja — tukio la uchawi wa Labīd — na zinaunda picha kamili ya kinga. Tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an inaweka wazi tofauti yao ya kina:

• Al-Falaq = Kinga dhidi ya mabalaa ya nje ya dunia hii — giza, uchawi, wivu.
• An-Nās = Kinga dhidi ya mabalaa ya ndani — wasiwasi wa Shetani moyoni, ambayo ndiyo chanzo cha dhambi zote.

Kwa hivyo sura hizi mbili zinaunda mpango kamili wa kinga — kutoka nje na kutoka ndani. Ma'ārif al-Qur'an inabainisha: "Msiba wa Shetani ni hatari zaidi kuliko msiba wa kimwili. Kwa sababu msiba wa mwili unaweza kutafutiwa dawa, lakini Shetani anakaa kisiri katika kila pembe ya maisha ya mtu."

Uhusiano na Sūrah Al-Ikhlās (112):

Sura hizi tatu — Al-Ikhlās, Al-Falaq, na An-Nās — mara nyingi husomwa pamoja. Mtume ﷺ alisema kuhusu hizi tatu kama ilivyonukuliwa katika Ma'ārif al-Qur'an ikitoka Sahīh Muslim: "Je, huoni kwamba nimefunuliwa usiku huu aya ambazo mfano wake haujawahi kuonekana? Hizo ni Sūrah Al-Falaq na Sūrah An-Nās."

Nafasi Yake Kama Hitimisho la Qur'an:

Kuwa An-Nās ni sura ya mwisho kabisa ya Qur'an Tukufu sio jambo la bahati nasibu. Ma'ārif al-Qur'an inatoa ufafanuzi mzuri: Qur'an ilianza na Sūrah Al-Fātihah ambayo inafundisha njia ya kuomba mwongozo wa Allah na kuomba kuepukana na upotofu. Inaishia na sura inayotuamrisha kutafuta kinga kwa Allah dhidi ya yule anayetupotosha — Shetani. Hii ndiyo mantiki ya Qur'an kama kitabu cha kina cha mwongozo wa binadamu.

5. Mafundisho Makuu na Faida

① Shetani Ana Mfumo Wake wa Kufanya Kazi

Kutoka kwenye tafsiri ya Ibn Kathir tunaona kwamba kila binadamu ana qarin — Shetani mwenzake wa karibu. Mtume ﷺ alisema: "Hakuna hata mmoja wenu isipokuwa ana mwenzake (shetani) aliyewekwa." Masahaba waliuliza: "Je, na wewe pia, Ee Mtume wa Allah?" Akajibu: "Ndiyo. Lakini Allah amenisaidia dhidi yake naye amekuwa mtii, kwa hivyo haniamrishi isipokuwa mema."

Funzo: Kutambua adui yako ni hatua ya kwanza ya kumshinda. Shetani si hadithi ya kufurahisha watoto — ni ukweli wa kiroho unaohitaji kujitayarisha.

② Dhikr (Kumtaja Allah) ni Silaha Kuu Dhidi ya Shetani

Kutoka kwa tafsiri ya Ma'ārif al-Qur'an, tofauti kati ya binadamu na mnyama ni kwamba Shetani anajishughulisha na binadamu kwa sababu binadamu ana akili ya kuwajibika. Silaha pekee inayomfanya Shetani akimbie ni dhikrullāh — kumtaja Allah. Shetani "hujificha" (khanasa) pale mtu anapomtaja Allah, naye hurudi mara akisahau.

Mfano: Fikiria mtu anayesafiri usiku na kubeba tochi. Wakati tochi inawaka, paka wa usiku (nyoka, nge) wanakimbia. Wakati inazimwa, wanarudi. Dhikr ni kama tochi hiyo kwa roho yako.

③ Tofauti ya Kushughulika na Adui wa Binadamu na Adui wa Shetani

Ma'ārif al-Qur'an inalinganisha aya tatu za Qur'an (7:199-200, 23:96-98, na 41:34-36) zinazofundisha:

• Adui wa binadamu → Mshughulikie kwa upole, msamaha, na hisani. Hii inaweza kumgeuza kuwa rafiki yako wa karibu.
• Adui wa Shetani → Silaha yake pekee ni ta'awwudh (kutafuta kinga kwa Allah). Huwezi kumshinda kwa nguvu za akili au mwili.

④ Wasiwasi wa Kifikira si Dhambi Iwapo Haukufuatwa

Ibn Kathir anabainisha aina mbili za wasiwasi:

• Wa hiari (voluntary) — unaotoka kwa uchaguzi wa mtu mwenyewe → unaweza kuwa dhambi.
• Wa bila hiari (involuntary) — unavyoingia moyoni bila kutaka → hii si dhambi, bali ni kujaribiwa tu.

Funzo: Mwanafunzi au mtu anayeswali ambaye anapata mawazo mabaya yakija bila ya kutaka, asijihisi amefanya dhambi. Hii ni jaribio tu. Shetani anakata tamaa anapokuona unarudi kwa ibada.

⑤ Faida za Kusoma Sura Hii

Kutoka kwa Hadith zilizomo katika Ma'ārif al-Qur'an:

• Mtume ﷺ alisema kwa 'Uqbah ibn 'Āmir: "Soma sura hizi mbili (Al-Falaq na An-Nās) kila unapolala na kila unaporuka — zitakukinga dhidi ya kila jambo baya." (Imam Nasāi)
• Ā'ishah (r.a.) alisema: "Kila alipougua, Mtume ﷺ alikuwa akisoma al-Mu'awwidhatān, akipuliza mikononi mwake, kisha akipiga mwili wake wote." (Imam Mālik)
• Mtume ﷺ alifundisha kwamba kusoma Sūrah Al-Ikhlās, Al-Falaq, na An-Nās mara tatu asubuhi na tatu jioni kunakinga dhidi ya kila jambo. (Ma'ārif al-Qur'an)

📝 Muhtasari kwa Mwanafunzi

Marejeo: Grounded with quran.ai: fetch_quran(114:1-6, ar-simple-clean), fetch_translation(114:1-6, en-abdel-haleem), search_tafsir(en-maarif-ul-quran: 114:1, 114:4, 114:6, 113:1), search_tafsir(en-ibn-kathir: 114:1)