Utangulizi

Afya ya uzazi ni sehemu muhimu ya afya ya kila binadamu. Hata hivyo, watu wengi huzungumzia magonjwa ya zinaa kwa hofu au aibu, jambo linalochangia watu wengi kuchelewa kupata elimu sahihi au matibabu mapema. Kutokana na hali hiyo, maambukizi huendelea kuongezeka na wakati mwingine husababisha madhara makubwa kama utasa, matatizo ya ujauzito, saratani za baadhi ya viungo na hata kuongeza uwezekano wa kuambukizwa Virusi vya UKIMWI (VVU).

Magonjwa ya zinaa yanaweza kusababishwa na bakteria, virusi, fangasi au vimelea wengine. Baadhi ya magonjwa haya yanaweza kutibika kabisa ikiwa yatagunduliwa mapema, huku mengine yakihitaji ufuatiliaji wa maisha yote. Hivyo, kujifunza namna ya kujikinga si kwa ajili ya mtu mmoja pekee bali ni hatua muhimu ya kulinda afya ya familia na jamii kwa ujumla.

Ikiwa unataka kuishi maisha yenye afya bora, ni muhimu kuelewa kuwa kinga ndiyo silaha kubwa zaidi dhidi ya magonjwa ya zinaa.

Magonjwa ya zinaa ni nini?

Magonjwa ya zinaa ni maambukizi yanayosambazwa zaidi kupitia kufanya ngono bila kinga na mtu mwenye maambukizi. Maambukizi yanaweza kutokea kupitia:

• Ngono ya uke.

• Ngono ya mdomo.

• Ngono ya njia ya haja kubwa.

• Kugusana moja kwa moja na vidonda au majimaji yenye maambukizi.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa ujauzito, kujifungua au kunyonyesha kwa baadhi ya magonjwa.

Baadhi ya magonjwa ya zinaa yanayojulikana zaidi ni:

• Kisonono.

• Kaswende.

• Klamidia.

• Trikomonasi.

• Malengelenge ya sehemu za siri (Genital Herpes).

• HPV (Human Papillomavirus).

• Hepatitis B.

• Virusi vya UKIMWI (VVU).

Dalili zinazoweza kuashiria magonjwa ya zinaa

Watu wengi hudhani kuwa lazima mtu awe na dalili ili awe ameambukizwa. Ukweli ni kwamba baadhi ya STIs hazionyeshi dalili kwa muda mrefu.

Dalili zinazoweza kujitokeza ni pamoja na:

• Maumivu wakati wa kukojoa.

• Kutokwa na uchafu usio wa kawaida kwenye uke au uume.

• Vidonda au vipele sehemu za siri.

• Kuwashwa sehemu za siri.

• Maumivu wakati wa kushiriki tendo la ndoa.

• Kuvimba tezi maeneo ya kinena.

• Maumivu ya nyonga kwa wanawake.

• Kutokwa damu isiyo ya kawaida kwa wanawake.

Iwapo mtu atapata dalili hizi anapaswa kufika kituo cha afya kwa uchunguzi badala ya kutumia dawa bila ushauri wa daktari.

Jinsi magonjwa ya zinaa yanavyoenea

Magonjwa ya zinaa huenea kwa njia mbalimbali, ikiwemo:

1. Kufanya ngono bila kutumia kondomu

Hii ndiyo njia kuu ya maambukizi ya STIs. Kondomu inapovaliwa kwa usahihi hupunguza kwa kiwango kikubwa uwezekano wa maambukizi.

2. Kuwa na wapenzi wengi

Kadiri idadi ya wapenzi wa ngono inavyoongezeka, ndivyo hatari ya kukutana na mtu mwenye maambukizi inavyoongezeka.

3. Kushiriki vifaa vyenye damu

Kwa baadhi ya magonjwa kama VVU na Hepatitis B, kushirikiana sindano au vifaa vyenye damu kunaweza kusababisha maambukizi.

4. Kutopimwa kabla ya kuanza uhusiano

Watu wengi huonekana wenye afya njema lakini wanaweza kuwa na maambukizi bila kujua.

Njia bora za kujikinga na magonjwa ya zinaa

1. Tumia kondomu kwa usahihi kila unapofanya ngono

Kondomu ni moja ya njia zinazotambulika kimataifa katika kupunguza maambukizi ya STIs. Ili iwe na ufanisi:

• Tumia kondomu mpya kila tendo.

• Hakikisha haijaisha muda wa matumizi.

• Vaa kabla ya kuanza tendo la ndoa.

• Usitumie kondomu moja zaidi ya mara moja.

• Hifadhi kondomu sehemu isiyo na joto kali.

2. Kuwa na mpenzi mmoja mwaminifu

Mahusiano ambayo watu wote wawili wamepimwa na wanaaminiana hupunguza kwa kiasi kikubwa uwezekano wa kupata maambukizi mapya.

3. Pima afya mara kwa mara

Kupima STIs ni muhimu hata kama huna dalili.

Vipimo vya mara kwa mara husaidia:

• Kugundua maambukizi mapema.

• Kuanza matibabu kwa wakati.

• Kuzuia kuwaambukiza wengine.

• Kupunguza madhara ya muda mrefu.

4. Pata chanjo pale inapopatikana

Baadhi ya magonjwa ya zinaa yanaweza kuzuilika kwa chanjo.

Mfano:

• Chanjo ya HPV.

• Chanjo ya Hepatitis B.

Chanjo hizi hutoa kinga muhimu hasa zinapotolewa kabla ya mtu kuanza kushiriki ngono.

5. Epuka kushiriki sindano

Sindano zinapaswa kutumiwa na mtu mmoja pekee. Kushirikiana sindano kunaweza kusababisha maambukizi ya VVU na Hepatitis.

6. Epuka matumizi ya pombe na dawa za kulevya kupita kiasi

Pombe na dawa za kulevya hupunguza uwezo wa kufanya maamuzi sahihi. Hali hii inaweza kusababisha mtu kushiriki ngono bila kinga au na watu wasiowafahamu vizuri.

7. Zungumza wazi na mwenzi wako

Mawasiliano mazuri ni sehemu ya kinga.

Ni vizuri kuzungumzia:

• Historia ya afya.

• Vipimo vya STIs.

• Matumizi ya kondomu.

• Uaminifu katika mahusiano.

8. Tibu maambukizi mapema

Ukigundulika kuwa na STI:

• Anza matibabu mara moja.

• Maliza dozi yote ya dawa.

• Mwambie mwenzi wako apimwe na kutibiwa.

• Epuka kushiriki ngono hadi matibabu yakamilike kulingana na ushauri wa mtoa huduma.

Makundi yaliyo katika hatari zaidi

Ingawa kila mtu anaweza kupata STIs, hatari huwa kubwa zaidi kwa:

• Watu wenye wapenzi wengi.

• Vijana wanaoanza kushiriki ngono mapema.

• Watu wasiopima afya mara kwa mara.

• Wanaofanya ngono bila kutumia kondomu.

• Watumiaji wa dawa za kulevya kwa njia ya sindano.

Hata hivyo, kuwa katika kundi hili hakumaanishi mtu lazima aambukizwe. Kufuata njia za kinga hupunguza hatari kwa kiwango kikubwa.

Madhara ya kutotibu magonjwa ya zinaa

Kutopuuzia dalili au kuchelewa kupata matibabu kunaweza kusababisha:

• Utasa kwa wanawake na wanaume.

• Maumivu ya muda mrefu ya nyonga.

• Ujauzito wa nje ya mfuko wa uzazi.

• Kuongezeka kwa hatari ya kupata VVU.

• Saratani zinazohusiana na HPV.

• Maambukizi kwa mtoto wakati wa ujauzito au kujifungua.

• Uharibifu wa mfumo wa neva na moyo kwa baadhi ya wagonjwa wa kaswende isiyotibiwa.

Kwa sababu hiyo, uchunguzi wa mapema ni muhimu sana.

Mambo yanayopaswa kufanywa baada ya kushiriki ngono isiyo salama

Iwapo umetokea kushiriki ngono bila kinga:

• Fika kituo cha afya haraka iwezekanavyo.

• Pima STIs kulingana na ushauri wa mtaalamu.

• Jadili uwezekano wa kupata kinga ya dharura dhidi ya VVU (PEP) ikiwa tukio limetokea ndani ya muda unaopendekezwa na miongozo ya kitabibu.

• Epuka kuendelea kushiriki ngono bila kinga mpaka upate ushauri wa kitaalamu.

• Fuata ratiba ya vipimo vya ufuatiliaji kama utakavyoelekezwa.

Kuchukua hatua mapema kunaweza kupunguza madhara makubwa.

Namna ya kulinda afya yako ya uzazi kila siku

Mbali na kutumia kondomu, zingatia pia:

• Dumisha usafi wa sehemu za siri.

• Epuka kujitibu mwenyewe bila vipimo.

• Hudhuria kliniki za afya ya uzazi unapohitajika.

• Soma elimu sahihi kutoka vyanzo vya kuaminika.

• Wahimize wapenzi wako kupima afya.

• Usione aibu kumuona daktari unapohisi kuna tatizo.

Afya ya uzazi inahitaji uangalizi kama ilivyo afya ya moyo, figo au mapafu.

Fact Check (Je! Wajua?)

Je! Wajua kuwa mtu anaweza kuwa na ugonjwa wa zinaa bila kuwa na dalili zozote?

Ndiyo. Magonjwa mengi ya zinaa, hasa klamidia, HPV na baadhi ya maambukizi ya kisonono, yanaweza kuwepo mwilini bila kuonyesha dalili kwa miezi au hata miaka. Ndiyo maana vipimo vya mara kwa mara ni muhimu hata kwa watu wanaojisikia kuwa na afya njema.

Je! Wajua kuwa kondomu hupunguza hatari lakini hailindi kwa asilimia 100 dhidi ya kila aina ya STI?

Ndiyo. Kondomu ni njia yenye ufanisi mkubwa dhidi ya maambukizi mengi yanayosambazwa kupitia majimaji ya mwili. Hata hivyo, baadhi ya magonjwa yanayoenea kupitia kugusana moja kwa moja na ngozi yenye maambukizi, kama malengelenge ya sehemu za siri au HPV, yanaweza kuambukizwa ikiwa sehemu zilizoathirika hazijafunikwa na kondomu.

Je! Wajua kuwa baadhi ya magonjwa ya zinaa yanaweza kutibika kabisa?

Ndiyo. Magonjwa yanayosababishwa na bakteria kama kisonono, kaswende na klamidia mara nyingi hutibika kwa dawa zinazofaa endapo yatagunduliwa mapema. Kinyume chake, baadhi ya magonjwa yanayosababishwa na virusi, kama VVU na malengelenge ya sehemu za siri, hayana tiba ya kuyaondoa kabisa lakini yanaweza kudhibitiwa kwa matibabu.

Je! Wajua kuwa chanjo inaweza kuzuia baadhi ya magonjwa ya zinaa?

Ndiyo. Chanjo dhidi ya HPV na Hepatitis B ni njia muhimu ya kinga na imeonyesha mafanikio makubwa katika kupunguza maambukizi na madhara yanayohusiana na magonjwa hayo.

Hitimisho

Magonjwa ya zinaa ni tatizo linaloweza kumkumba mtu yeyote anayeshiriki ngono, lakini kwa bahati nzuri yanaweza kuzuilika kwa kiwango kikubwa kupitia elimu sahihi na tabia salama. Kutumia kondomu ipasavyo, kuwa na mpenzi mmoja mwaminifu, kupima afya mara kwa mara, kupata chanjo zinazopatikana, pamoja na kutafuta matibabu mapema ni hatua muhimu zinazoweza kulinda afya yako na ya watu unaowapenda.

Usisubiri hadi dalili zionekane ndipo uchukue hatua. Magonjwa mengi ya zinaa hayatoi dalili mapema, lakini yanaweza kuendelea kuathiri mwili kimya kimya. Kupata elimu sahihi, kufanya maamuzi yenye kuwajibika na kufuata ushauri wa wataalamu wa afya ndiyo njia bora ya kujenga jamii yenye afya bora na kupunguza maambukizi ya STIs.