Ammar al-Mawsili: Nabii wa Upasuaji wa Macho na Mgunduzi wa mwanzo wa Bomba la Sindano

Katika zama za sasa, tunapofikiria kuhusu bomba la sindano (syringe) au upasuaji wa kisasa wa macho, mara nyingi akili zetu huenda moja kwa moja kwenye karne ya 19 au 20 huko Ulaya. Hata hivyo, historia ya kweli ya vifaa hivi inasafiri nyuma hadi Karne ya 11 (Zama za Dhahabu za Kiislamu), ambapo tabibu na mwanasayansi nguli, Ammar ibn Ali al-Mawsili, alipobadilisha kabisa ulimwengu wa tiba ya macho.

 

 

Ammar ibn Ali al-Mawsili (akijulikana huko Magharibi kama Canamusali) alikuwa daktari bingwa wa macho (Ophthalmologist) na mwanasayansi aliyezaliwa mjini Mosul, Iraq. Baadaye alihamia Cairo, Misri, ambako alifanya kazi chini ya utawala wa ukhalifa wa Fatimiya wakati wa utawala wa Al-Hakim bi-Amr Allah.

 

 

Tofauti na madaktari wengi wa zama zake ambao walitegemea tu kusoma vitabu vya kale vya Wagiriki, Al-Mawsili alikuwa mtu wa vitendo. Alisafiri maeneo mengi, ikiwemo Iraq, Iran, Syria, na Misri, akifanya upasuaji na kufanya utafiti wa kisayansi wa magonjwa ya macho.

Mchango mkubwa zaidi wa Ammar al-Mawsili kwenye historia ya sayansi ni ugunduzi wa bomba la sindano lenye tundu ndani (hollow-needle syringe).

 

 

Kabla ya ugunduzi wake, madaktari walitumia ncha ngumu za chuma ambazo hazikuwa na tundu ndani. Al-Mawsili alitengeneza sindano ya kwanza ya chuma iliyokuwa na tundu katikati na kuiunganisha na mrija wa kioo. Ingawa leo hii sindano hutumika zaidi kudunga dawa mwilini, sindano ya kwanza ya Al-Mawsili ilitengenezwa kwa ajili ya kunyonya majimaji (suction).

Huu ndio upasuaji uliompa heshima kubwa duniani. Kabla ya Al-Mawsili, matibabu ya mtoto wa jicho (cataract) yalifanyika kwa njia ya kikatili iitwayo "couching". Njia hii ilihusisha kuchoma ncha kali ya chuma kwenye jicho na kusukuma lense iliyofifia kwenda nyuma ya jicho. Njia hii ilikuwa na maumivu makali, ilisababisha upofu wa kudumu mara kwa mara, na maambukizi.

Al-Mawsili alikuja na suluhisho la kimapinduzi:

Al-Mawsili aligundua mbinu mpya ya kurekebisha tatizo la iris prolapse (hali ambapo sehemu ya rangi ya jicho inatoka nje kupitia jeraha la mboni). Madaktari wengine walikuwa wakikata sehemu hiyo bila kujali, hali iliyosababisha upofu. Yeye aligundua njia ya upasuaji wa hali ya juu ulioweza kuondoa sehemu iliyoharibika huku akilinda na kuokoa uwezo wa mgonjwa wa kuona.

Al-Mawsili aliandika kitabu chake maarufu kiitwacho "Kitabu cha Chaguzi katika Tiba ya Macho" (The Book of Choice in Ophthalmology). Ndani ya kitabu hiki:

Kanuni aliyoigundua Ammar al-Mawsili karne ya 11 ndiyo msingi mkuu wa upasuaji wa kisasa wa mtoto wa jicho unaojulikana leo kama Phacoemulsification (ambapo mawimbi ya ultrasound hutumika kuvunja mtoto wa jicho na kisha mashine hutumia sindano maalum kuunyonya na kuutoa nje). Pia, wazo lake la sindano yenye tundu lilifungua milango ya ugunduzi wa sindano za kudungia dawa (hypodermic syringes) tunazozitumia hospitalini kila siku leo.